The post “Vargjet e Lira”
Me rastin lindjes së 27 dhjetorit të poetit first appeared on .

Aktorja Mimoza Marjanaku mban mbi vete të gjithë peshën e rrëfimit, duke interpretuar një rol kompleks, ku fjalët nuk mjaftojnë pa ritmin e frymëmarrjes, pa pauzat e qëllimshme dhe pa tensionin e brendshëm që karakterizon dramën. Monologu i saj është sfida e gruas : i gjatë, i trazuar, plot zhytje e ku personazhi lëviz mes të shkuarës dhe të tashmes.

Ky lloj monologu kërkon disiplinë të hekurt aktoreske, ruajtje të emocioneve, kontroll të tonit dhe aftësi për të mbajtur publikun të lidhur pas çdo fjalie — dhe Marjanaku ia del ta bëjë këtë me një intensitet të rrallë. Ajo ndërton një grua që përballet me kujtimet si me plagë të hapura, duke e kthyer skenën në një rrëfim të brendshëm gati dokumentar. Përballë saj, Romir Zalla krijon një energji të kundërt që e pasuron dialogun dramatik të veprës.

Regjisorja Suela Bako ndërton një regji të përmbajtur, të fokusuar te detaji dhe simbolika, duke i dhënë veprës ritëm të ngadaltë, por emocionalisht të ngjeshur.

Skenografia e Alketa Tragaj, e plotësuar nga bashkëpunimi me Erti Bejdo dhe Lira Zahiri, është një nga elementet më të forta të shfaqjes: një hapësirë me stilim te asaj periudhe, e ftohtë, ku objektet e shpërndara në skenë funksionojnë si “sirtarë” të hapur të së shkuarës. Çdo send bëhet dëshmi e një jete, duke sjellë në të njëjtën hapësirë nostalgji, dhimbje dhe ironi.

Në aspektin estetik, shfaqja rritet edhe nga ndërhyrjet vokale të këngëtares Kiara Juba, e cila vendos një ton emocional që lëviz mes brishtësisë dhe dramës.

“Gruaja me Sirtarë” është një shfaqje që kërkon reflektim dhe e fton publikun të rikthehet tek roli i gruas në familje dhe shoqëri, tek ngarkesa që ajo mbart shpesh në heshtje dhe tek historia e përbashkët që na bashkon të gjithëve. Një prodhim teatror i realizuar me seriozitet artistik dhe me një mesazh që mbetet gjatë.

The post “Gruaja me Sirtarë” – një portret i thellë i gruas shqiptare në skenën e Teatrit “Aleksandër Moisiu” first appeared on .

Muzika ishte thelbi më i fshehtë i shpirtit të filozofit të madh gjerman Friedrich Nietzsche. Jo vetëm që ai gjeti në muzikë një temë për reflektim filozofik, por e kondsieroi atë edhe si një medium për shprehjen e prirjeve të tij inviduale- artistike.

I lindur më 15 tetor 1844 pranë Leipzigut, në shtëpinë e një pastori luteran, Nietzsche pati një kontakt të hershëm me muzikën, i cili u ndikua thellësisht nga muzika protestante e kishës që në moshë të re. Më vonë, gjatë kohës që ishte nxënës i gjimnazit në Naumburg, ai merrte pjesë në mbrëmje muzikore në shtëpinë e mikut të tij Gustav Krug, ku iu forcua bindja se muzika ishte thirrja e tij. Këto mbrëmje e prezantuan filozofin me shumë kompozitorë bashkëkohorë, ku ai zhvilloi një afinitet të veçantë për kompozitorët e njohur gjermanë si: Bach, Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert, Mendelssohn, të cilët i konsideronte përfaqësues të shpirtit të muzikës gjermane. Ai mbeti besnik ndaj tyre deri në takimin e tij me Richard Wagner, i cili do të ndryshonte rrjedhën e krijimtarisë dhe mendimit të tij.

Nietzsche u angazhua thellë me muzikën përmes klubit privat “Germania”, të themeluar në vitin 1860 me Gustav Krug dhe Wilhelm Pinder. Kompozimi, eseja dhe debatet mbi artin dhe kulturën muzikore ishin pjesë e zhvillimit të tij intelektual. Në këtë periudhë ai kaloi një fazë të romantizmit kombëtar, por interesat e tij shtriheshin përtej kufijve gjermanë: mitologjia nordike, legjendat e mbretit gotik Ermanaric, folklori serb dhe muzika hungareze e polake. Edhe pse kompozimet e tij nuk arritën formën e veprave të mëdha, ato shfaqin ndjeshmëri poetike dhe kërkim shpirtëror. Ai kompozoi miniatura për piano, për zë e piano, pjesë për violinë e piano dhe për kor, si Wie sich Rebenranken Schëingen (1863) “Si dredhen hardhitë e rrushit”, Eine Sylvesternacht (1864) “Një natë e Vitit të Ri” dhe Kirchengeschichtliches Responsorium (1871) “Responsorium historiko-kishtar”. Megjithatë, Nietzsche e dinte se muzika ishte pasioni dhe jo profesioni i tij. Ai do të shkruante më vonë se muzika që krijonte nuk mund të arrinte kurrë pjekurinë e mendimit filozofik, por që mbetej gjuha më e sinqertë e shpirtit të tij.

Në këtë periudhë Nietzsche u ndikua thellë nga filozofia e Schopenhauer-it, i cili e quante muzikën “kopje të vetë vullnetit”, një art që flet për thelbin e gjërave dhe jo për hijen e tyre. Kjo ide do të përforcohej në mendimin e Nietzsche-s dhe do ta çonte drejt afrimit me Wagnerin, që gjithashtu ishte ndjekës i Schopenhauer-it. Takimi i tyre në vitin 1868 hapi një kapitull të ri në jetën e tij, ku për Nietzsche-n,W agner ishte mishërimi i idealit artistik gjerman. Në veprën “Tristan und Isolde”, ai pa realizimin muzikor të ideve të Schopenhauer-it për dashurinë, dhimbjen dhe vullnetin. Por kjo miqësi do të kthehej në një konflikt të thellë intelektual dhe shpirtëror. Midis viteve 1868 dhe 1888, Nietzsche do të kalonte nga adhurimi te kundërshtimi. Wagner mbeti figura përmes së cilës Nietzsche e përkufizoi marrëdhënien e vet me muzikën, artin dhe njeriun.

Nietzsche e konsideronte muzikën si një forcë që çlironte shpirtin dhe i jepte krahë mendimit. Ai besonte se sa më shumë bëhej njeriu filozof, aq më shumë krijonte personalitetin si muzikant. Filozofia e tij, edhe pse pa një sistem të unifikuar, ishte e përshkuar nga muzika. Për të, çdo frazë filozofike kishte muzikalitetin e vet, dhe komunikimi stilistik ishte shenjë e gjendjes shpirtërore. Marrëdhënia e tij me muzikën mbeti e dyfishtë: një dashuri që e shëronte dhe një pasion që e sfiliste. Nietzsche vuante nga sëmundje kronike, dhe shpesh përdorte muzikën si ilaç shpirtëror. Ai e quante “kurë universale”, një mënyrë për të rishpërndarë energjinë jetësore. Në letrat e fundit, ai pranon se dëgjimi i Carmen të Bizet-it i sillte qetësi dhe ekuilibër, ndërsa muzika e Wagner e rëndonte dhe i shkaktonte revoltë fizike: “Trupi im nuk e duron më këtë muzikë; këmbët e mia rebelohen, zemra ime proteston.” Kjo përmbysje estetike tregon edhe distancimin e tij filozofik, pasi muzika franceze u bë simbol i kthjelltësisë dhe masës, ndërsa ajo gjermane, e përfaqësuar nga Wagner ishte shenjë e dekadencës. Me këtë llogjikë, Nietzsche shpalli ndarjen e tij përfundimtare nga idhulli i dikurshëm, Wagner.Nuk ka asnjë dëshmi se kompozimet e Nietzsche-s të jenë interpretuar ndonjëherë në publik gjatë jetës së tij; duket se ai kurrë nuk pati mundësinë ta dëgjonte muzikën e tij të interpretuar nga dikush tjetër. Interpretimet, përgjithësisht nën drejtimin e Nietzsche-s, ishin ngjarje private, të rezervuara për familjen dhe miqtë. Nuk ka prova që Nietzsche ta ketë promovuar ndonjëherë veprën e tij apo ta ketë konsideruar veten dhe si kompozitor, megjithëse ai dërgoi tre pjesë për vlerësim tek Hans von Bülow. Vetëm një vepër iu botua gjatë jetës së tij, “Hymnus an das Leben” (Himni i Jetës) 1887, për kor miks dhe orkestër, Edhe pse karriera e tij kompozicionale ishte e shkurtër, aktiviteti si pianist zgjati deri në fillimin e problemeve të tij shëndetësore. Interpretimet në piano, ishin për të një formë lehtësimi terapeutik. Ai luante për familjen dhe miqtë, e megjithëse mungonte profesionalizmi, teknika e tij ishte e avancuar. Heinrich Köselitz e dëgjonte shpesh Nietzsche-n, nga ku shënoi dy momente domethënëse: në mesin e viteve 1870, gjatë interpretimit të Hymnus auf die Einsamkeit, ai përshkruante një ekzekutim të fuqishëm, në azilin e Jena-s, ku dëshmoi se improvizimet e tij ishin mjaft të ndikuara nga teknikat kompozicionale të Wagner dhe Beethoven. Ai mbeti aq i habitur nga forca shpirtërore e këtyre momenteve sa dyshoi nëse çrregullimi mendor i Nietzsche-s ishte real. Pavarësisht këtyre dëshmive, shkrimi i tij për piano dukej shpesh i vështirë, jo idiomatik, ndonjëherë afër së pamundurës, dhe shpesh më orkestral se pianistik, në përputhje me vëzhgimet e Köselitz-it për luajtjen e tij.

Në veprën e fundit muzikore Hymnus an das Leben, të përfunduar më 1887, Nietzsche arriti të përmbledhë gjithë përvojën e tij jetësore dhe shpirtërore. Përdori një poemë të Lou Salomé, me temën e dashurisë për jetën, pavarësisht dhimbjes. Ai e kompozoi këtë himn në një periudhë “patosi tragjik”, duke e parë si testament filozofik. Pjesa u orkestrua me ndihmën e mikut të tij, Johann Heinrich Köselitz (Peter Gast), i cili e ndihmoi në harmonizim e formë. Struktura e thjeshtë, hyrja në Re maxhor dhe melodia e qartë e bëjnë veprën një lutje poetike ndaj jetës. Nietzsche shpresonte që pas vdekjes së tij, kjo muzikë të këndohej në kujtim të tij, si një përqafim i fundit i jetës që ai kishte filozofuar.
Në vitin 1887, ai i shkruajti dirigjentit Hermann Levi: “Ndoshta nuk ka pasur kurrë një filozof që në realitet të ketë qenë muzikant në atë shkallë sa unë jam. Kjo nuk do të thotë që unë mund të isha natyrshëm një muzikant plotësisht i dështuar.” Një vetëdije ironike për kufijtë e talentit të tij, por edhe një pohim i thellë për unitetin midis mendimit dhe tingullit. Kompozimet e tij, të botuara më vonë në Bazel nga Bärenreiter (1976), dëshmojnë këtë pasion të sinqertë. Edhe pse dirigjenti von Büloë e quajti muzikën e tij “antimuzikale”, ku të tjerë si Friedrich Hegar e vlerësuan si spontane, poetike dhe evokuese. Nietzsche vetë pohonte: “Kam shkruar një fugë që nga fëmijëria dhe mund të kompozoj në stil të pastër me një farë shkalle pastërtie.” Ndikimi i tij në muzikën e mëvonshme është i gjerë. Wagner mbeti pikënisja e debatit të tij estetik, por shumë kompozitorë pas tij u frymëzuan nga filozofia e Nietzsche-s: Richard Strauss me “Also sprach Zarathustra” (1896), Gustav Mahler në Simfoninë nr. 3 me tekstin “O Mensch!

Gib acht!”, Frederick Delius me “A Mass of Life” (1905), “Hans Pfitzner” në reflektimet e tij mbi kulturën gjermane, Pierre Boulez dhe Luigi Nono në modernizmin e shek. XX. Të gjithë, gjetën te Nietzsche idenë e artit si tension i përhershëm midis rendit dhe kaosit. Për Nietzsche-n, muzika dhe filozofia janë dy fytyra të së njëjtës ndjesi: dëshira për të përjetuar botën përmes artit. Ai ishte shembulli i “kompozitorit-filozof” që kërkoi të shpjegojë filozofinë e tij jo me rregulla, por me ritëm, frymë dhe pasion. Nga Lindja e Tragjedisë deri te Eçe Homo, muzika mbetet qendra e vizionit të tij për njeriun, një qenie që lëkundet midis Apollinianit dhe Dionisianit, midis rendit dhe çmendurisë, për të krijuar artin e vet jetësor. Së shpejti, për publikun shqiptar, për herë të parë do të interpretohen veprat e tij pianistike, në një mbrëmje të veçantë, nga pianistja dhe pedagogia Ardita Bufaj.

The post Niçja dhe veprat pianistike… vijnë premierë first appeared on .

Mediat vendase shkruajnë se më shumë se 22 mijë vetë mbuluan me domate qytezën, në atë që konsiderohet si beteja më e famshme në botë.

Gjatë këtij festivali, njerëzit qëllojnë me domate njëri-tjetrin, duke krijuar një ambient tërësisht të kuq nga domatet që kthehen në salcë.

Të huajt këtë vit përbëjnë 65 përqindëshin e pjesëmarrësve. Përveç nga shtetet evropiane ka patur pjesëmarrës edhe nga SHBA-të, Japonia, Australia, Brazili, Kolumbia, Argjentina dhe Koreja e Veriut. 

Njëri nga organizatorët e festivalit, Rafael Perez, tha se janë bërë disa ndryshime për të mbrojtur diversitetin dhe sigurinë” në festivalin “La Tomatina”, i cili është shpallur “Aset Ndërkombëtar Turistik” në vitin 2002 në Spanjë.

“Kemi hasur në probleme serioze gjatë viteve 2005-2012, sepse kishim afro 50 mijë pjesëmarrës. Kjo situatë, pengonte edhe qytetarët e Bunol-it. Prandaj, kemi kufizuar numrin e pjesëmarrësve” ne 22 mijë, tha Perez.

Në pesë vitet e fundit hyrja në “La Tomatina” bëhet me pagesë, kurse kontributi ekonomik i festivalit në qytezën Bunol më 22,000 banorë është mbi 300 mijë euro. 

The post Lufta e Domates…arti një tradite 2025 first appeared on .

Franz Liszt (22 tetor 1811(Doborján)- 31 July 1886 Bayreuth) – 139 –vite pas vdekjes. Personaliteti, poemi simfonik dhe sonata për Piano në si.

Nga Metila Dervishi

Kompozitor hungarez, pianisti e mësuesi Franz Liszt, ka qenë një nga udhëheqësit e periudhës romantike në muzikë. Në kompozimet e tij ai zhvilloi metoda të reja si teknike, si imagjinare, të cilat lanë vulën e tyre në këndvështrimin e tij progresiv kontemporan dhe paraprijnë disa nga idetë e procedurat e shek. XX. Njëkohësisht ai evolui edhe metodën e ‘transformimit të temave’ si pjesë e revolucionit që ai bëri në formë, bëri eksperimente radikale në gjuhën harmonike dhe shpiku poemin simfonik për orkestër. Si pianisti më i madh e virtuoz i kohës së tij, ai përdori teknikat e tij sensacionale dhe personalitetin koncertor joshës, jo vetëm për efekte personale, por për të përhapur, me anë të transkiptimeve të tij, dituri nga muzika e kompozitorëve të tjerë.

Si dirigjent dhe mësues, veçanërisht në Weimar, ai u bë një nga figurat më ndikuese në Shkollën e Re Gjermane, kushtuar progresit në muzikë.

Përkrahja e tij e pandërprerë për Wagner-in dhe Berlioz-in, bëri që këta kompozitorë të merrnin një famë më të gjerë europiane. E një rëndësie të njëjtë qe angazhimi i tij i pakrahasueshëm për të ruajtur dhe promovuar më të mirën e së shkuarës, duke përfshirë Bach-un, Handel-in, Schubert-in, Weber-in dhe mbi të gjithë Beethoven-in; performancat e tij mbi punime të tilla si Simfonia e Nëntë e Beethoven-it dhe Sonata Hammerklavier, krijuan një audiencë të re për muzikën deri më atëherë të quajtur si jo- të kuptueshme. Kontradiktat e dukshme të jetës së tij personale – një besimtar me një impuls të fortë i përzier me një dashuri për emocionet e kësaj bote – u zgjidhën nga ai me vështirësi. Akoma, shumica e informacionit të ri biografik mbi të e japin pamjen e tij si ‘gjysëm- cigan, gjysëm prift’, e pamundur për t’u mbështetur. Ai përmban në karakterin e tij idealet dhe aspiratat e shek XIX. më shumë se çdo muzikant tjetër i madh. Atij i takon merita historike për krijimin dhe përcaktimin e një forme dhe gjinie të re muzikore të quajtur Poemi simfonik. Bashkimi i termave poem – simfonik, si dhe forma e tij, u krijuan nga Franc Liszt për të përcaktuar serinë e punëve orkestrale të tij, të shkruara rreth viteve 1850-1860. Ai përdori transformimin poetik paralel me emocionet e poezisë. Forma muzikore e poemit simfonik është e lirë, megjithatë ajo afron me formën e sonatës, që përdoret në kohën e parë te simfonitë Poemi simfonik, i quajtur gjithashtu edhe ton poem (poemi i tingujve), është një kompozim muzikor për orkestër, i frymëzuar nga ide jashtmuzikore, histori ose “program”, ku titulli ose referon diçka, ose e aludon atë. Karakteristikat e poemit simfonik kanë evoluar nga koncert uvertura, një uverturë jo e lidhur me operan, por e sugjeruar nga letërsia ose nga episodet historike të ngjarjeve . Midis miteve të periudhës romantike, kultura evropiane rrënjosi më së shumti mitin e trajtimit të artit si transfigurim poetik të ekzistencës. Ky mit i kaloi kufijtë e sferës estetike, duke i kombinuar me mendimin utopik të rigjenerimit të njeriut dhe të shoqërisë. Në mjediset muzikore Liszti qe dëshmia e gjallë lidhur me këtë, ai i ndezur nga revolucioni i Parisit, në korrik 1830, filloi të tregonte një interes të madh për çështjet sociale e politike, duke u afruar me doktrinat e Lamanesë dhe të Sant Simonit. Në moshë më të pjekur këto ideale sociale u shuajtën krejtësisht dhe mbeti vetëm një sens fetar dhe mistik i krijimit artistik. Por, poetika listiane vazhdoi të karakterizohej nga prirja drejt dimensionit të së ardhmes së artit muzikor, i cili, nga fusha e tij specifike, duhej të hapej për të përqafuar artet e tjera. Ideja e shkrirjes së të gjithë arteve, sipas Listit, dukej se i përgjigjej kërkesës së rëndësishme të kohës për arritjen e një shprehshmërie më të gjerë e më të thellë. Nga ky këndvështrim, frymëzimi poetik dhe ai piktural, përfaqësojnë për muzikantin atë element të përshtatshëm për të rinovuar format e trashëguara. Vetëm muzikanti poet, mund të zgjeroj kufijtë e artit të tij, duke thyer zinxhirët, që pengojnë lirshmërinë e fluturimit të fantazisë së tyre ( Liszt). E njëjta gjë mund të thuhet dhe për futjen e një programi në muzikë, i cili u bë një element i rëndësishëm, që mund të sugjeronte rrugë të reja për muzikantin dhe, njëkohësisht, t’i hapë rrugë muzikës të së ardhmes. Kështu, në veprat e Liszt-it, arti muzikor nuk i drejtohej publikut të veçantë dhe aktual të asaj kohe, por publikut të së ardhmes, pra, një publiku ideal. Nomadizmi, internacionalizmi i tij, e shtynë List të ikte nga atdheu i vet Hungaria nëpër udhëtime të vazhdueshme, nëpër qendrat kulturore të Parisit, Vajmarit, Romës. Por periudha më e fuqishme krijuese e tij qe pikërisht në ajo e Vajmarit (1848), ku qëndroi për më tepër se një dhjetëvjeçar. Pikërisht gjatë kësaj kohe ai krijoi 13 poema simfonike, më e njohura ndër të cilat është ajo me titull Preludet, si dhe dy simfoni të programara, të dedikuara njëra Faustit të Gëtes, ( Simfonia e Faustit, me tre kohë, 1854-57 ) dhe tjetra Komedisë hyjnore të Dantes ( Simfonia e Dantes, 1856). Nga njera anë, këto projekte zbulojnë pjekurinë e plotë të atij konceptimi, tashmë të shprehur qartë në poemat simfonike të krijuara më parë, sipas të cilit krijimi muzikor ka përmbajtje poetike jashtëmuzikore dhe, nga ana tjetër, ato tregojnë nevojën për të zgjeruar përmasat e kompozimeve nëpërmjet kritereve të ndryshme nga ato të mëparshmet. Këto janë kritere të bazuara në metamorfoza të vazhdueshme tematike, të cilat mund të rikuperojnë disa parime ose skema tradicionale të trashëguara, si forma e sonatës, në një këndvështrim të çfunksionalizuar, ku skema poetike kryen funksionin e udhëheqësisë narrative, duke e orientuar shtjellimin ekspresiv gjatë trajektoreve të paparishikuara dhe të papritura. Liszt në idenë qendrore përdori një formë krejt të veçantë, monotematizmin, sipas të cilit një temë a një motiv bëhet ‘strumbullar’ intonativ i gjithë veprës dhe përmes shndërrimit, kryesisht variacional, fiton aftësi karakterizuese të aspekteve të ndryshme, ndonjëherë edhe të kundërta. Aplikimi i kësaj forme karakterizuese, jo vetëm nuk e varfëroi larminë e figurave muzikore, por, përkundrazi, ndikoi në unitetin tematiko-emocional dhe stilistik të veprës. Në kërkimet e tij të vazhdueshme, të frymëzuara nga pasione të ndryshme dhe shpesh kundërthënëse, siç ishin dhe motivet e tij krijuese, arti muzikor i Liszt në tërësinë e vet nuk është i përkryer, aq sa ç’është, p.sh arti vagnerian, një art ky harmonik, tematik dhe formal. Por, pikërisht ç’ekuilibrimet e Liszt-it, ndonëse nga këndvështrimi estetik mund të duken si një dobësi, zbulojnë një ndërgjegje estetike torturuese, që pikërisht në këtë torturë dhe në kundërthëniet e saj, në konfliktin mes ideve, kategorive të ndryshme të së bukurës dhe të karakteristikes, paraprijnë në qëndrime që do të jenë tipikë për artin muzikor të shek.’20. Në këtë këndvështrim dhe me këtë profil, Liszti, ndërmjet gjithë kompozitorëve romantikë ishte më parashikues, më i projektuar në të ardhmen, të paktën në të ardhmen e artit muzikor. Është e rëndësishme që Listi nuk këmbënguli të caktonte burime të lidhura ngushtësisht me letërsinë në veprat e tij, ndërsa, përsa i përket kompozitorëve që ndoqën dhe përshtatën modelin e tij të transformimit dhe zhvillimit tematik, ata mund të përfitonin ose të shfrytëzonin lirinë e madhe të kësaj forme, që mori dhe emërtime të tilla, si: Fantazi, Studim, Skicë, etj. Lidhur me këtë formë muzikore, Liszt-I ndikoi dhe te pasardhësit e tij. Po do t’u ndalja dhe te një arritje e madhe e Liszt në atë kohë, njw nga veprat e tij që ka zgjuar jo pak debate: Sonata për piano në si mino. Mes arritijeve të mëdha të krijimeve të viteve të Weimar-it (1848-1861) ishte dhe kompozimi i Sonatës për Piano në Si minor. Gjatë kësaj kohe Liszt-i kompozoi disa nga punët e tij më të mëdha e më mbresëlëwnëse si: dy koncertet për piano, të dy simfonitë “Faust” dhe “Dante”; “Totentanz” për piano dhe orkestër dhe poemat e tij simfonike. Duke shtuar këtu edhe rolin e tij si drejtues në festivale muzikore, ku ai luante repertor nga Beethoven-i, Berlioz-i, Verdi dhe Wagner-i. E mbaruar në shkurt të vitit 1853, Sonata në Si minor përfaqëson një nga kontributet më origjinale të formës së sonatës që erdhi nga shekulli XIX. Jo vetëm që janë katër kohët e saj që janë futur në një, po ato vetë në vetvete janë kompozuar përballë një sfondi të një skeme të plotë sonate-ekspozicion-përpunim, reprizë, që shtjellohet afërsisht në gjysëm ore muzike. Pra, shkurtimisht Liszt-i ka kompozuar ‘një sonatë nëpër një sonatë’. Ndoshta hera e parë në historinë e muzikës që diçka e këtillë është tentuar. Nganjëherë, Beethoven-i i ka lidhur kohët e sonatave dhe simfonive të tij, sigurisht; dikush mendon për simfoninë e pestë dhe sonatën Appassionata, ku finalet respektive shfaqen nga kohët e mëparshme pa ndërprerje. Por, te Sonata në Si- është ndryshe. Materiali vazhdimisht kontribuon në dy forma sonatash njëkohësisht. Kjo strukturë me funksion të ‘dyfishtë’ ishte që mos të kishte më vazhdimësi, derisa Schoenberg bëri diçka të ngjashme në Simfoninë e tij të parë për harqe, më shumë se 50-vjet më vonë. Nuk ka punë të tjera të Liszt-it që kanë tërhequr të njëjtën shkallë të vëmendjes shkencore si kjo sonatë. Tërheqja karshi kësaj ka të bëjë gjithashtu me programin e fshehur, gjë që ka mbajtur tre breza ekspertësh të zënë. Githsesi, pavarësisht heshtjes totale të Liszt-it mbi këtë çështje: ai thjesht e quajti këtë punim një ‘sonatë’. Kjo sonatë është mjaft e qartë e fuqishme dhe intriguese sa mund të mbajë shumë interpretime, duke përfshirë edhe atë të një kompozimi abstrakt instrumental, pra atë të një muzike absolute. Po a ish ajo një muzikë absolute apo vepër programatike?! Për dikë që i ka bashkangjitur tituj dhe përshkrime programatike përreth 90% të punimeve të tij, heshtja e tij, siç është, te ato me kuptimsi jashtë muzikore, është shprehëse… Sipas Peter Raabe ‘Sonata është një portret muzikor i legjendës së Faust-it, e kompletuar me tema të Faust-it, Gretchen-in dhe Mephisto-s’. Disa të tjerë kanë parë në këtë punim një përshkrim të kopshtit të Edenit, me tema që simbolizojnë Zotin, Luçiferrin, Adamin dhe Evën. Disa të tjerë e kanë parë veprën si një portret autobiografik të vetë Liszt-it. Sonata në Si minor, padyshim paraqet punën më të realizuar të prodhimeve pianistike tw Liszt-it. Ajo qëndron në linjën e poemave simfonikë. Me këtë punë, Liszt-i arriti majën dramatike të punës së tij për piano. Ajo u shfaq si një kohë e vetme dhe gjigante, afërsisht 30 minuta, në vartësi të interpretit. Gjithsesi ajo nuk thyen krejtësisht të shkuarën. Në të vërtetë Beethoven-i, ka pas përdorur parimin e mbi-vendosjes së temave në sonatën tradicionale në shpritin e një dialogu apo lufte dramatike. Është i njëjti shpirt, e njëjta frymë që përdori Liszt-i, por duke i dhënë një liri totale. Përveç përpjekjeve të ndryshme për ta shpjeguar këtë sonatë, forma saj ende shkakton probleme mes muzikologëve. Nuk ka një marrëveshje universale nëse kjo duhet të konsiderohet si një kohë e vetme e formës së sonatës, apo një punë shumë-kohëshe në me një kohë të ngadaltë dhe një scherzo, ndonëse numri i seksioneve është katër apo tre. Në të vërtetë e tërë premisa e një strukture me një funksion të dy-fishtë në vetvete me një fuge të identifukuar si një scherzo, është dyshuese. Këto pozicionime kontradiktore, veçanërisht ato që rrethojnë fugën, padyshim që do të jenë për një kohë të gjatë qender debatesh. Sonata u publikua në vitin 1854, me një dedikim për Robert Schumann (një gjest reciprok për dedikimin që Schumann-i i kish bërë Liszt-it tek Fantazia në Do maxhor, disa vite më parë). Performanca e parë u bë në publik nga Hans von Bülow në Berlin në 22 janar 1857. Perceptimi që u bë për veprën nuk ish premtues. Otto Gumprecht e përshkroi atë ‘si një ftesë për të fërshëllyer dhe stamposur’ (Nationalzeitung), ndërkohë që Gustav Engel mendonte që kjo hynte në konflikt si me natyrën si me logjikën. Nga këto kritika sonata u përmirësua pak dhe u luajt shumëpak, kështu që kjo vepër madhështore pianistike e Liszt-it pati shumë pak performanca para se të hynte shekulli ‘XX. Një nga performancat më të famshme, ish ajo që dha në mënyrë private Karl Klindworth për Richard Wagner-in në Londër, në 5 prill 1855. Gjithsesi, duke menjanuar kritikat konservatore të kohës, kjo vepër ishte një sfidë për themelimin e formës së sonatës në shek. XIX. Për përdorimin e kësaj strukture Liszt-i qe influencuar nga Fantazia Wandere e Franz Schubert. Schubert-i përdori në të njëjtwn mënyrë një numër të kufizuar elementesh muzikorë për të krijuar një punë të gjerë e të plotë me katër kohë, dhe përdori fugaton në kohën e katërt. Në fakt që në vitin 1851 Liszt-i eksperimentoi me një pjesë për piano jo-programatike të gjerë të quajtur Grosses Concert-Solo, ku katër kohë ishin në një. Kjo pjesë që u publikua në vitin 1865 si version me dy-piano nën titullin Concerto pathétique, tregon një marrëdhënie tematike dhe me Sonatën edhe me Simfoninë e mëvonshme Faust.

The post Franz Liszt, gjeniu që dominoi muzikën botërore… nga Metila Dervishi first appeared on .

Mungesa e instrumentistëve profesionistë solli padyshim edhe mungesën e orkestrës profesioniste. Deri aty nga fillimi i viteve ‘60, koncertet, dy festivalet e para, operetat etj, u realizuan nga muzikantë amatorë. Për më tepër, operetat, në mungesë të orkestrave të vërteta, u shoqëruan nga banda e qytetit apo, më mirë të themi, nga një mini “filarmoni”. Kjo e fundit përbëhej nga kori, solistët, orkestra dhe nga një grup vallesh. Dy festivalet e para që i përkasin viteve 1963-1966 u shoqëruan nga formacioni i Estradës së Pallatit të Kulturës ‘Aleksandër Moisiu’, Durrës. Para formimit të orkestrës së parë simfonike, kompozitorët durrsakë Pjetër Dungu dhe Enver Mara kishin krijuar disa opereta, midis të cilave mund të veçohen: opereta ‘Miqësia’ e Dungut, e vitit 1956, dhe ‘Këngë për detin’, me autor Marën, kompozuar më 1963. Në shkrimin e tij të gazetës ‘Zëri i Popullit’, dt 11.01. 1963, kushtuar premierës së operetës Këngë për detin, (libreti Gjergj Vlashi), vënë në skenën e teatrit të Durrësit ‘Aleksander Moisiu’ më 1963, Misto Zoto, atë kohë regjisor i teatrit, midis të tjerash shprehet:’ … Eshtë një vepër origjinale që na lë të shpresojmë për vepra më të mira në të ardhmen…Orkestra, nën drejtimin e E. Marës, e plotësoi mirë detyrën …Megjithë këto të meta, vënia në skenë e Këngës për detin është një sukses për trupën e estradës së Durrësit.’ Krahas operetave, do të përmendja edhe festivalet e këngës. Në një artikull të gazetës ‘Drita’, viti 1966, ku jepet informacion mbi diskutimet e mbajtura për Festivalin e Dytë të Këngës në Durrës, shënohet midis të tjerash: ‘Kompozitori A.Grimci u bëri një analizë të hollësishme të 21 këngëve që u ekzekutuan gjatë tri mbrëmjeve të festivalit. Interesi i rinisë dhe i popullit artëdashës të Durrësit për këtë festival- tha referuesi – qe i madh. … Forcat ekzekutuese si solistët këngëtarë, orkestrantët e dirigjentët kanë ecur përpara dhe janë shumuar …’ Ky ishte me pak fjalë realiteti muzikor i qytetit të Durrësit gjatë viteve 1957-1968, të cilat i paraprinë historikut të formimit të Orkestrës Simfonike. Duhet nënvizuar gjithashtu, se gjatë asaj periudhe, një ndikim akoma edhe më të madh për formimin në të ardhmen të orkestrës simfonike, e luajti krijimi për herë të parë i shkollës 7-vjeçare të muzikës së qytetit. Shkolla u hap në vitin 1957 dhe mori emrin Dalip Tabaku. Një rol të rëndësishëm për formimin e shkollës së re luajti drejtori i saj i parë Pjetër Dungu, si dhe mësuesit Muhamed Çerisha, Stathi Qehajaj (violinë), Sulë Kavaja dhe Jani Jakova (violinçel). Brezi i parë i instrumentistëve profesionistë, që i nisën studimet e tyre muzikore në këtë shkollë dhe i vazhduan më pas, në Liceun Artistik të Tiranës dhe në ILA, doli në vitet 1966-1970. Ardhja e tyre bëri të mundur, në tetor të viti 1966, organizimin në Durrës të Takimit Kombëtar Artistik të Ansambleve, një aktivitet ky shumë i suksesshëm për kohën. Por evenimenti më i madh dhe i shumëpritur në jetën muzikore durrsake ishte, padyshim, krijimi i orkestrës së parë simfonike të qytetit…Shumë shpejt qyteti i Durrësit do të njihte një tjetër ngjarje të rëndësishme artistike, e cila lidhet me vënien për herë të parë në skenë të një vepre skenike të përmasave të mëdha: opera ‘Bijtë e Skënderbeut’ me kompozitor Abdulla Grimcin dhe me libret nga Matish Gjeluci. Lidhur me operan janë shkruar disa artikuj në gazetat ‘Puna’, ‘Bashkimi’, ‘Drita’ dhe ‘Zëri i Rinisë’, ku, për fat të keq, mbisundojnë trajtime kryesisht ideologjike, në dëm të analizave apo të informacionit të saktë profesional mbi arritjet artistike. Nënviziohet si arritje pjesëmarrja masive e amatorëve të qytetit dhe për paradoks, shkrimet janë të mbushura me opinione nga njerëz jo kompetentë, si një punëtor porti, një marangoz etj. Duke e lënë mënjanë politizimin absurd të shtypit të kohës apo fjalët boshe të diletantëve, nuk ka sesi të mos ndjesh keqardhje, që në artikujt e gazetave nuk përmendet Orkestra Simfonike, jo vetëm si një orkestër e parë e llojit në Durrës, por edhe si e vetmja trupë profesioniste e shfaqjes!

Përjashtim bën një fjali e vetme në artikullin e fundit, ku përmendet si rastësisht orkestra dhe drejtuesi i saj:… Në këtë operë marrin pjesë afërsisht 150 vetë duke përjashtuar këtu 40 orkestranëtët e orkestrës sinfonike të pallatit nën drejtimin e E. Dizdarit…. (F. Seidaj, Zëri i Rinisë,janar 1968)

Gjithësesi, realizimi skenik nga trupat amatore dhe profesioniste të qytetit të Durrësit të operas ‘Bijtë e Skënderbeut’ mund të konsiderohet si një ndërmarrje serioze, e cila bëri dhe jehonën e vet, duke u rivënë në skenë në disa qytete të tjera të vendit gjatë vitin 1969.

Në analizë të fundit,’ Bijtë e Skënderbeut’ përbën një nga ato evenimente të rëndësishmë të traditës artistike të Durrësit, të cilat i dhanë nxitjen e duhur zhvillimit të jetës muzikore profesioniste të qytetit, duke shënuar njëherësh edhe paraqitjen e parë të rëndësishme të Orkestrës Simfonike durrsake.

Tjetër pjesëmarrje e rëndësishme e Orkestrës Simfonike, tashmë nën drejtimin e Shaqir Kodrës, ishte realizimi më 1970 i operetës Dallgët e kuqe e kompozitorit Enver Mara, me libret nga H. Ramës dhe M. Gjelucit, nën drejtimin e dirigjentit Shaqir Kodra. (Shiko artikujt në gazetat Adriatiku dhe Drita, janar-shkurt 1970)

Atë kohë Orkestra Simfonike e Durrësit përbëhej nga 45- instrumentistë, të përfaqësuar në katër sektorët bazë të orkestrës simfonike tradicionale. Merrnin pjesë mësuesit e Shkollës së Muzikës së qytetit dhe nxënësit më të talentuar. Në përbërje të orkestrës u dallua kuinteti i harqeve, i cili, mund të thuhet, se mbahej si një ndër kuintetet më të mira të orkestrave simfonike në mbarë vendin. Këto arritje të rëndësishme për kohën dhe, sidomos, niveli i lartë profesional i muzikantëve, çuan natyrshëm në njohjen zyrtare të orkestrës, tashmë me emrin ‘Aleksandër Moisiu’, më 1971. Kjo erdhi edhe si pasojë e zhvillimit të jetës artistiko-kulturore në tërë Shqipërinë, në kuadrin e së cilës u bë i mundur edhe krijimi në të njëjtin vit i Shkollës së Mesme Artisike ‘Mujo Ulqinaku’ të Durrësit.

Si për të vërtetuar atë emër të mirë që krijoi, në vitin 1971 orkestra durrsake u vlerësua me çmimin e parë në Takimin Kombëtar të Orkestrave Simfonike në qytetin e Korçës. Ngjarja ishte, padyshim, e rëndësishme, mbasi dëshmon se orkestra po luante së fundmi repertor simfonik, duke fituar fizionominë reale të saj. (Në periudhën 1968-1971, pavarësisht se e pazyrtarizuar, repertori i orkestrës nuk përmbante asnjë pjesë simfonike.)

Nga informacioni i mbledhur prej anëtarëve të orkestrës, (meqenëse gazetat e kohës nuk përmbajnë asnjë lloj informacioni), do të përmend disa nga veprimtaritë më të rëndësishme të saj.

Në vitin 1969 orkestra shoqëron për herë të parë Festivalin e Këngës në Durrës (Festivali III). Kjo përbënte një hap serioz për ngritjen e nivelit artistik të festivaleve të këngës së qytetit të Durrësit, mbasi, më parë, një gjë e tillë vështirë se mund të realizohej. Me fillimin e viteve ‘70 orkestra mbajti shumë koncerte simfonike në Durrës dhe në Tiranë, duke shoqëruar ndërkohë edhe festivalet e këngës dhe të pionierëve të viteve 1970-1988.

Lidhur me këtë pjesë të aktivitetit të orkestrës, mund të informohemi edhe nga një artikull i gazetës ‘Puna’ i vitit 1974, kushtuar Festivalit të Shtatë të Këngës. Ndërsa në një shkrim të gazetës ‘Adriatiku’ të vitit 1977, me autor Kozma Larën (mbi Festivalin IX), midis të tjerash shkruhet: Okestra nga ana e saj qe një shoqëruese e mirë gjatë gjithë kohës. Viti 1974 përmendet edhe për diçka tjetër: nën shoqërimin e Orkestrës Simfonike u zhvillua në Pallatin e Sportit të qytetit Takimi Kombëtar i Ansambleve Artistike.

Vite më pas, më datë 08.10.1981, në artikullin e gazetës ‘Adriatiku’: ‘Arritje dhe probleme të krijuesve dhe ekzekutuesve të muzikës’, E. Dizdari do të bënte bilancin e tërë veprimtarisë artistike të qytetit të Durrësit, duke vlerësuar posaçërisht punën dhe arritjet e orkestrës simfonike. Në një tjetër artikull të gazetës ”Adriatiku'( 13.02.1983), me autor A. Rozarin, pasqyrohet një etapë tjetër e këtyre veprimtarive: Krahas koncerteve të bukur të dhënë kohët e fundit në Durrës, orkestra simfonike e pallatit të kulturës “A. Moisiu” ka ndërmarrë një turne nëpër qytete të ndryshëm të vendit. Etapa e parë e këtij turneu : Shkodra.

Trajtime të tjera të veprimtaria së Orkestrës Simfonike të Durrësit gjejmë kohë mbas kohe edhe në faqe të tjera të shtypit shqiptar, si p. sh. në një shkrim të Lisen Bashkurtit (Zëri i Popullit, viti 1985) dhe përsëri tek ‘Zëri i Popullit’ me 1986, me rastin e ‘Takimit Kombëtar të Orkestrave Simfonike’ E. Dizdari përshkruan në mënyrë profesionale lojën dhe arritjet e Orkestrës Simfonike të Durrësit.

Që nga viti 1977 e deri më 1987, Orkestra Simfonike ka marrë pjesë aktive në Koncertet e Majit në Durrës, duke ekzekutuar vepra të reja nga autorë durrsakë. Për një periudhë të gjatë kohe orkestra u drejtua nga dy dirigjentë, nga E. Dizdari dhe Sh. Kodra. Në periudha të ndryshme kanë punuar dhe dirigjentë të tjerë të njohur si M. Krantja, P. Afezolli apo dhe emra të tillë si K. Kote, Sh. Tafaj, F. Vlashi etj. Orkestra Simfonike e Durrësit u shpërbë në vitin 1990. Vazhdon….me shpresën që të vazhdoj dhe një historik i denjë ashtu siç e ka historinë dhe personalitetet që ka nxjerrë shkolla jonë Jan Kukuzeli Durres .

The post Dikur Durrësi, ka patur fatin të ketë një orkestër simfonike…! – Nga Metila Dervishi first appeared on .

‘Dritehumbetira’

…Urrejtja kishte pushtuar vendin e Dritëhumbetires.
Të këqijtë bëheshin gjithnjë e më djallëzorë.
Të mirët po mundeshin nga të ligjte.
Padrejtësi e pashembullt.

Njerëz pa dritë,
pa humanizëm, pa mëshirë,
pa dashuri,
veç dashurisë për të qenë më të diabolik.

Burrat tradhtonin gratë,
gratë ‘shperfillnin’ fëmijët,
për të mos marrë damkën e “të mirës së padëshiruar”.
Kush ishte i thjeshtë, përbuzej.
Kush studionte me pasion, shuhej.
Korridoret e punës mbusheshin me fytyra të vrenjtura,
gati ta pështynin atë që lindte i pastër, i ndershëm.

Krimi intelektual kish marre dhene
Nota te larta, diploma pa merite
Escort-at, po respektoheshin, edhe kur ngjiteshin në katedra dijesh.
Pasuesit e dijes i donin te paafte, por te djallezuar.
Ndersa fitorja me e madhe ish Prestigji i Mëkatit.

Njerëzit helmoheshin me viruse,
ilaçe të skaduara.
Ashtu siç kishte skaduar edhe dhurata më e bukur e Zotit:
dashuria dhe dhembshuria.

Bota kthehej në robotë, në zombi,
të krijuar për çdo epsh e marrëzi.
E keqja nuk ngopej, nuk shuhej…

“Zgjohu,” më thanë,
“ka dalë drita.”
U lumturova.
Mendova se ishte veç një ëndërr.

Jo, ishte bota që po merrte fund:
familja, shoqëria, psherëtimat e shpirtit, dashuria,dija…( vazhdon) e paredaktuar
…….. ……. …..

The post ‘Dritehumbetira’ – Metila Dervishi first appeared on .

Rea Nepravishta

29 Korrik 2025

– We are 2.8 million inhabitants, but some 10 million are thought to be around the world. How many are you?

-Wow, same as Albania!

-Really?

– So Armenia and Albania are similar, not just for the sounds of their names – thotë duke qeshur me një lloj bashkëfajësie të fshehtë.

Si për t’ja mbajtur ison, shtoj se përpara se të niseshim për rrugë, kisha kërkuar në internet mbi gjuhën armene dhe më rezultonte e shkëputur nga trungu indoeuropian dhe mbetur e përveçme pak a shumë si shqipja. Kaq mjaftoi që ta nisnim udhëtimin shumë të rehatuara me njëra-tjetrën. E pyes për alfabetin, i ngjashëm me asnjë tjetër në botë, dhe më thotë se është i vitit 405 CE, me gjasë ka marrë disa tipare nga një alfabet akoma më i vjetër.

Udhëtojmë në të njëjtën makinë, duke shkuar për në liqenin Sevan ku na duhet të bëjmë disa aktivitete pune përgjatë gjithë ditës. Është korrik dhe jashtë vlon i nxehti i padurueshëm. Unë dhe Ara jemi në pjesën e pasme të makinës, ndërsa dy kolegët janë përpara. Gjëja e parë që vëzhgoj me imtësi sa herë që ajo nuk e ka mendjen janë ngjyrat në fytyrën e Arës: vetullat e saj janë të zeza, lëkura e bardhë me pak makijazh sipër dhe sytë kafe të thellë. Flokët i ka të gjata, të errëta, dhe të trasha si krifë kali.

Duke parë jashtë nga dritarja kujtohem se dje nuk arrita ta shoh malin Ararat që duket pak a shumë nga të gjitha anët, 5137 metra me borë të përjetshme. Kolegu përpara më thotë se vetëm 30-40 ditë në vit mund të shihet pastër ky mal, ditët e tjera ngjan si siluetë pas mjegullës.

-A ka legjenda rreth tij? – pyes – duke shpënë ujë tek tematika ime e preferuar.

– Pas përmbytjes universale, thuhet se Arka e Noes u ankorua rrëzë malit Ararat – më shpjegon kolegu. Ka një kishë në Armeni ku mendohet se rruhet një copëz e arkës.

Mrekullohem nga kjo histori dhe nuk guxoj të pyes nëse ka histori të mëparshme nga ajo, siç bëj rëndom në raste të tjera (edhe pse diçka më thotë se gojëdhënat duhet të jenë të shumta). Pasi qielli e zbrazi të gjithë furinë dhe njerëz e kafshë shtegtuan mbi arkën e mundimshme, vreshtat e ëmbla nga ku mund të fillonte jeta idilike, me siguri duhet të kenë qenë buzë Araratit. “Ka kuptim” – i them vetes, ndërsa pamjet e fushave të shtruara me vreshta rrëzë malit më shfaqen para syve.

E megjithatë mendja vazhdon e më bubërron mbi historitë e para, e pamundur mos të ketë patur të tjera…

Pas një dite të gjatë pune, në kthim pyes nëse mundemi të ndalojmë te Manastiri Sevanavank mbi liqenin Sevan, duke shfrytëzuar rastin për ta vizituar meqë e kemi rrugës. Edhe pse është vonë dhe jemi të rraskapitur, ata nuk e refuzojnë kurrsesi kërkesën time.

Është muzg, dielli ka perënduar tashmë dhe hijet e natës shpërndahen gjithandej mbi kodrën ku ndodhet kisha, deri larg në skajet e liqenit. Ngjitemi me shpejtësi në shkallaren që zgjat disa minuta për të arritur te kisha, ndërkohë që përgjatë rrugës shohim dyqane/kioska që kanë mbirë aty krejt pa lidhje me vendin, për shkak të atraksionit turistik. Manastiri nuk i ngjan asgjëje që kisha parë më parë. Sytë e mi janë tejngopur me imazhet e kishave të panumërta të qyteteve të Perëndimit, ndaj kjo kishë-kasolle e vogël me gurë të errët vullkanikë, me një kryq të vogël në majë, shfaqet e re në sytë e mi. Zbuloj se, njësoj me atë të Etiopisë dhe të Egjiptit, Kisha armene nuk është as katolike, as ortodokse e Lindjes, megjithëse bën pjesë te kishat ortodokse orientale. Ajo është apostolike, që do të thotë me prejardhje të drejtpërdrejtë nga mësimet dhe praktikat e apostujve të shekullit të parë. Qendra e saj është në Etchmiadzin, afër Yerevanit. Hija e murrme, njëkohësisht e thjeshtë, e vendosur në një vend të ngritur, i jep asaj një pamje hirësie të trishtë. Një qenie e egër e lashtësisë, e padeshifrueshme nga askush.

Hipim në makinë, të pluhurosur dhe shteruar nga dita pa mbarim. Vendosim rrugës të ndalojmë në një restorant që njihet për ushqime tradicionale. Ulemi në tavolinë, Ara më ndihmon me zgjedhjen, dhe unë, për t’i provuar vetes që mund të jem shumë e çuditshme, zgjedh japrak me gjethe rrushi të mbushura me peshk liqeni, dhe si ëmbëlsirë kadaif me arra dhe copa të vogla pjeshke të thatë. Me të ardhur pjatat, biseda rrjedh drejt faktit se në Shqipëri kemi ushqime shumë të ngjashme.

– Kanë ardhur nga Perandoria Osmane – më thotë, dhe diçka i ndriçon larg në sy.
– Po – i them, pa dashur qëllimisht të ndalem te biseda.
– Si shkojnë shqiptarët me turqit? – më pyet troç, pa i rënë shumë vërdallë.
– Na kanë pushtuar për 500 vjet – i them paksa me parehati – dhe na trajtuan si një provincë të parëndësishme, që do të thotë, në rastin më të mirë, nuk lanë mbrapa ndonjë gjë të madhe… – e lë me aq sepse nuk e mbaj veten për ndonjë eksperte të madhe historie.
– Ata kanë bërë masakra të tmerrshme në Armeni – vazhdon Ara.
– E di – i them – gjenocid ndaj 1.5 milionë armenëve.

E shoh që gjallërohet në fytyrë nga fakti që njoh këtë ngjarje kyçe për historinë e tyre. Pas një heshtjeje të shkurtër, vazhdon:– Edhe sot e kësaj dite nuk e kanë njohur akoma, as pranuar, e as kërkuar falje…

– Është një gjë e tmerrshme – i them, dhe mendja më shkon vetvetiu te gjenocidi i ditëve të sotme në Palestinë…

– Një nga komandantët e gjenocidit armen kanë qenë shqiptar – vazhdon me fytyrë hetuese.

– Nuk habitem – i përgjigjem – shqiptarët kanë qenë të shumtë ndër jeniçerët e Perandorisë Osmane. Në fytyrë duhet të më ketë rënë një hije aq e rëndë, sa ajo detyrohet të ndërroje temë.

– Sikur mos të mjaftonin të gjitha këto, kur Bashkimi Sovjetik u shpërbë, vendosi t’i japë Azerbajxhanit një copë toke armene që tashmë është e tyrja dhe ku njerëzit dhunohen sistematikisht.

Vazhdoj të hesht, historia mëparshme e shqiptarëve më vuri një gur në stomak. Ka kaluar ora 10 e darkës dhe nisemi për copën e fundit të rrugës drejt Yerevanit. Shoferi e ka humbur durimin dhe ecën i shkujdesur nëpër gunga e gropa. Duke u hedhur sa majtas djathtas në pjesën e pasme të makinës, në këtë natë të vonë në rrugët e këtij vendi të panjohur, më duket sikur e njoh Arën prej një jete. Ndoshta ndikoi fakti që më foli aq shpejt për plagët e hapura të historisë së vendit të saj.

Diçka më thërret ta çoj bisedën në një kah tjetër.

– Ara, ti je e krishterë?

– Po, jam besimtare. Po ti?

– Hmmm… unë besoj te natyra – i them dhe qesh – e vetëdijshme që mund t’i dukem si një weirdo e kohëve moderne që përqafon pemët. Pastaj bëhem serioze në fytyrë:

– Stërgjyshërit e mi ishin myslimanë dhe bektashinj, gjyshërit dhe prindërit e mi kanë qenë ateistë. Unë besoj se, nëse ka diçka hyjnore në këtë botën ku jetojmë, ajo është natyra. Nuk është se e mendoj… e kam më shumë si ndjesi që herë pas here bëhet e fortë, sidomos kur jam pranë saj. E gjithsesi, mendoj se në fund të fundit të gjithë jemi produkt i kohës ku jetojmë.

– Ah, edhe këtu në Armeni ka disa që i janë rikthyer paganizmit – më thotë. – Por unë nuk jam dakord me ta.

Bëj të flas, por në sekondën e fundit tërhiqem. Jap një buzëqeshje të lehtë për ta mbyllur bisedën. E kam parë gjithë kohës në sy, me dritat e makinave të rrugës që i kalojnë si silueta mbi fytyrë. Perceptoj se për Arën të qenit e krishterë është pjese e rëndësishme e karakterit të saj. Kuptoj që të qenit i krishterë këtu është simboli i rezistencës së një populli të shtypur.

Gjithë jetën time, këtë fe e kam parë më së shumti në një pozitë hegjemonie. Është hera e parë që e shoh të qëndrojë kaq vulnerabël. Është në margjina ku identiteti ri-merr dinjitetin e tij, sepse aty nuk dhunon askënd, por thjesht rreket të mbijetojë.

E ngjeshur nga të katërta anët midis perandorive të mëdha si ajo turke, perse dhe ruse, si dhe e pushtuar nga shumë të tjera kalimtare, Armenia është ky vendi i vogël të cilit mbijetesa i ka kushtuar lumenj të pafundmë dhimbjeje.

Jam këtu prej dy ditësh. Më duket sikur jam prej dy muajsh. Ditën e tretë nisemi për në Areni, një zonë në jug të Yerevanit, 2 orë larg prej tij, me Araratin përherë në sfond.

Zbulimi i veçantë është se ky mal, në fakt, nuk ndodhet në Armeni, por në territorin e sotëm të Turqisë. Horizonti që ai ka krijuar në imagjinatën e njerëzve që e shohin prej qindra vitesh si pjese të tyren ka hyrë thellë në nëndijen popullore.

Kur arrijmë në Areni, mësoj se zbulimet e fundit arkeologjike të bëra në një shpellë aty afër tregojnë se është vendi ku janë gjetur gjurmët më të vjetra në botë për prodhimin e verës, që prej më shumë se 6100 vitesh.

“Domosdo, ndaj dhe Noe ka zbarkuar këtu, mes këtyre vreshtave të rrethuar me shkëmbinj të kuq,” mendoj me vete dhe më vjen për të qeshur se si kujtesa ime e çale peshkon histori biblike. Diku kam lexuar se Arka e Noes simbolizon atë çfarë ka mbetur pasi ka ndodhur katastrofa. A nuk jemi dhe ne, njerëzit, “mbetjet” e asaj që na ka ndodhur? Çfarë bëjmë me këtë vetvete–“rrënojë” pasi ka ndodhur gjëma? Çfarë zgjedhim të bëjmë me rrënojën?

Me të mbërritur në hotel, njëri nga kolegët më të vjetër të zyrës me të cilin kishim këmbyer pak humor gjate rrugës, më hap derën dhe më zgjat dorën të zbres nga makina e lartë 4×4.

-Reaxhan, welcome to Areni – më thotë.

-How did you call me?

-Reaxhan, we add xhan to sweeten someone’s name and show affection.

-We also say xhan in Albanian, it means soul.

-Really, and do you use it like us?

-Not exactly, but “të kam xhan” is a way to say I love you in Albanian. The other way is “të dua”.

-And what is the difference between the two?

-A friend of mine once said that “të kam xhan” is much stronger than “të dua”.

-Why so?

-I think because “Të dua” somehow means “I want you”, so it is a verb that shows desire. Desire is craving, it is fed from the void. While “të kam xhan’ means “you are my soul”.

-So interesting!

“Xhan” është fjalë që vjen nga persishtja. Midis shtresëzimeve të shumta të Armenisë,   dukshëm një nga nën-shtratet më të dendura kulturore është ai i Persisë.

Ditën e fundit kam planifikuar të vizitoj Matenadaranin, një nga arkivat më të pasura në botë me dorëshkrime të lashta në gjuhë të vjetra. Në mëngjesin e së shtunës, trupi im thjesht nuk më përgjigjet më. Shtatë ditë nën stimuj dhe ndryshim të vazhdueshëm kanë bërë që shtëpia ime e brendshme të kërkojë pak qetësi. E marr mesazhin, edhe pse mendja rri e ndezur nga kureshtja për ato thesare kriptike. “Duhen lënë ca gjëra përgjysmë – them me vete – në mënyrë që të rikthehem përsëri”.

(c) 2025 Rea Nepravishta. Të gjitha të drejtat janë të autorit.

The post 7 ditë në Armeni! first appeared on .

Përtej ujërave të kristalta dhe plazheve të bardha, Dhërmiu ofron edhe një përvojë kulinarie të jashtëzakonshme. Këto janë restorantet më të mira që nuk duhet t’i humbni këtë verë – një përzierje e shijes, atmosferës dhe traditës!

Luciano Restaurant

Një ndër më të njohurit në Dhërmi, Luciano ofron kuzhinë mesdhetare me specialitete deti, pizza të pjekura në furrë dhe një pamje mahnitëse drejt detit. Ambient i rafinuar dhe shërbim i kujdesshëm – perfekt për darka romantike ose vakte familjare.

Ristorante Pano Marko

Një emër i lidhur me traditën shqiptare në bregdet! Kuzhina autentike shqiptare, mish i freskët nga zona, pjatat e nënës dhe verë lokale – gjithçka e shërbyer me ngrohtësi familjare dhe respekt për klientin. Ambient i pastër dhe mikpritje që të bën të ndihesh si në shtëpi. Një vend ideal për të shijuar shijen e vërtetë të Shqipërisë në zemër të Dhërmiut!

Azul by Havana

Modern, elegant dhe pranë detit. I njohur për pjatat mesdhetare dhe italiane si ravioli me qengj apo frutat e detit të përgatitura me stil. Atmosferë relaksuese dhe shërbim i nivelit të lartë – i preferuar nga çiftet dhe pushuesit që kërkojnë diçka më të rafinuar.

Sanur Restaurant

Mjeshtri i frutave të detit në Dhërmi! Pjata të pasura me shije mesdhetare, shërbim i shpejtë dhe çmime të arsyeshme. Një zgjedhje e shkëlqyer për darka me miqtë ose vakte në familje.

Diego Pizzeri & Restorant

Thjeshtësia që të fiton: pizza me brumë të butë dhe përbërës të freskët, të përgatitura sipas traditës italiane. Ambient i thjeshtë por mikpritës. Një vend i dashur për familje, grupe të rinjsh dhe pushues të përditshëm.

Vela e Bardhë

Restorant buzë detit me menu deti, linguine me karkaleca, kokteje të freskëta dhe një pamje fantastike në perëndim të diellit. Ideale për darka nën tingujt e dallgëve dhe relaks veror.

Splendor del Mar Beach Restaurant

Pjesë e një resorti të njohur, ky restorant shërben gjithë ditën pjatat më të mira të kuzhinës ndërkombëtare dhe lokale, me një atmosferë luksoze buzë detit.

Shijoni më shumë nga Dhërmiu

Kudo që të ndaleni, do të gjeni gatime me shije të freskët, shërbim miqësor dhe ambiente që të ftojnë të qëndrosh gjatë. Dhërmiu nuk është vetëm det – është një udhëtim kulinar.

Ky artikull është pjesë e një fushate të sponsorizuar nga restorantet pjesëmarrëse.
Rezervoni paraprakisht dhe përfitoni ofertat verore në pikat e përfshira.

Dhërmi – ku deti, ushqimi dhe mikpritja bëhen një.

The post Top Restorantet në Dhërmi që Nuk Duhet t’i Humbisni këtë Verë! first appeared on .

Nën përkëdheljen e përëndimit të pashoq dhe tingujve të kitarës, u sollën disa nga tregimet e shkurtra të shkëputura nga libri me dy vëllime “Bonsai me tregime” i autorit Gjergj Vlashi.

U diskutua për Simbolikën vizuale dhe emocionale që sjell kopertina e këtyre vëllimeve; Formën e tyre të shkurtër dhe përmbajtjes së thellë; Emocionin e përmbajtur, rrëfimin ku jo gjithçka thuhet por ndihet; Temat delikate që trajtohen, të cilat janë të vogla në dukje, por me rrënjë të thella.

Të dy librat janë si një bonsai i lulëzuar e plot degëzime.

Në leximin tonë tregimet nuk erdhën të ndara, por si degë të së njëjtës pemë, me lidhje tematike dhe që rrefejnë plot emocion për: mungesën, ndarjen, kujtesën, të pathënat.

Autori i ka përzgjedhur dhe renditur si pjesë të një strukture të qëllimshme, pjesë të një bonsai emocional që përmes ironisë së hollë dhe rrëfimit elegant na foli shumë ne lexuesve, që përjetuam një zhvillim të heshtur, ku tregimi i fundit ndriçonte të parin.

Ajo çfarë e bëri edhe më të veçantë këtë takim, ishte prezenca e muzikantit, violinistit dhe kompozitorit Florian Vlashi, bashkëshortes së tij, violonçelistes Rediana Llukaçi-Vlashi dhe djalit Martin Vlashi.

Violinisti Florian Vlashi i mësuar tanimë me emocionin e skenave të mëdha, ku ai ka interpretuar plot sukses duke na bërë krenar, u shpreh se ndihej i emocionuar që ishte mes nesh. Mes anëtarëve të Klubit të librit që mban emrin e atit të tij, të regjisorit, shkrimtarit dhe përkthyesit, “Nderit të Kombit”, Gjergj Vlashi.

Kësaj here në takim ishin prezent edhe miq të artit dhe kulturës, që jetojnë jashtë Shqipërisë, por pushimet në atdhe bën të mundur t’i kishim mes nesh.

Miqtë e klubit të librit u përfshinë në biseda dhe diskutime ku mbizotëruan ato që i referoheshin: projekteve të ardhshme të Klubit; Çfarë kemi arritur deri tani dhe si mund të punojmë më mirë, për të shtuar numrin e frekuentuesve në klubin tonë dhe si të jemi frymëzues për më të rinjtë.

Për të gjithë anëtarët e Klubit u shpërndanë shenjuese libri që mbanin shënimin:

“Një klub. Një libër. Shumë zëra. Një përvojë.”

“Një faqe e lexuar, është një hap drejt vetes”

Falënderojmë përzemërsisht çdo anëtar të Klubit të librit “Gjergj Vlashi” për kohën që i kanë dedikuar leximit dhe diskutimeve. Për prezencën e tyre dhe impenjimin maksimal, përpos impenjimeve të tyre profesionale.

Falenderojmë Bled Shuaipin që që na mikpriti në mjediset e mrekullueshme të “Charli Max Marina”- ndërtuar si një përqafim i heshtur midis qiellit dhe ujit, ku gotat që trokasin miqtë, tingëllojnë si tinguj lirie, dhe çdo çast përzihet me përjetësinë që horizonti ofron.

Falënderojmë Mjeshtër Gëzim Domin që ishte mes nesh në këtë takim, për ta dokumentuar atë me foto.

Një falënderim i veçantë për librarinë “Redon” që na ka mirëpritur në mjediset e saj përgjatë gjithë vitit.

Ju urojmë pushime të gëzuara!

Mos harroni, në çantë fusni një libër

Mirë u takofshim në shtator!

The post In Memoriam / Klubi i librit “Gjergj Vlashi” organizon mbrëmje letrare first appeared on .